De Vismigratierivier in Nederland

10 keer bekeken

24 november 2017

De Vismigratierivier

Het aantal dammen en dijken neemt wereldwijd nog steeds toe. Ze zorgen voor bescherming tegen hoogwater en zoetwaterreservoirs. Ook worden ze preventief ingezet tegen klimaatverandering en een stijgende zeespiegel.

Lees meer
Vismigratie

Het aantal dammen en dijken neemt wereldwijd nog steeds toe. Ze zorgen voor bescherming tegen hoogwater en zoetwaterreservoirs. Ook worden ze preventief ingezet tegen klimaatverandering en een stijgende zeespiegel.  Maar vroeg of laat leiden deze afsluitmaatregelen tot ecologische rampen. Neem de Afsluitdijk in Nederland. Die kaarsrechte dijk midden in zee heeft niet alleen ruim 300 kilometer kwetsbare kust verkort tot een veilige 32 kilometer, maar is tegelijk een onneembare barrière voor vele trekvissen. Ze kunnen niet langer tussen zout en zoet heen en weer zwemmen op weg naar hun leef- en paaigebieden. De Nederlanders hebben een slimme waterbouwkundige oplossing bedacht voor de trekvissen: ze maken juist een gat in de dijk en bouwen daar een getijdenrivier omheen. Ze noemen het de Vismigratierivier Afsluitdijk.

Nederland staat internationaal bekend om de eeuwenoude polders, watermolens, Deltawerken en de Afsluitdijk. Maar de laatste tijd is het vooral de innovatieve Vismigratierivier die de aandacht trekt. De Vismigratierivier in de Afsluitdijk wordt door veel experts gezien als een belangrijke oplossing voor de grote uitdagingen waar veel deltagebieden wereldwijd voor staan. Want waar het voorheen primair ging om waterveiligheid en waterkwaliteit, staat nu de vraag centraal hoe technische ingrepen in de natuur voordelen biedt voor zowel mens als flora en fauna. Dus dat we bouwen met de natuur in plaats van ertegen. Watermanagement in de 20ste eeuw ging over kust verkleinen en dijken bouwen, in de 21ste eeuw gaat het over natuurinclusiviteit.

Ver onder zeeniveau

Maandelijks komen delegaties uit steden als Ho Chi Minhstad en New Orleans naar Nederland om te leren van deze waterbouwtraditie. Niet zo vreemd, want bijna de helft van Nederland, inclusief politiek Den Haag en de hoofdstad Amsterdam, ligt ver onder zeeniveau en gaat hier als waterbouwkundig gidsland al eeuwenlang op zeer innovatieve wijze mee om. Het begon met terpen en dijken om droog te blijven en is ontwikkeld naar toepassingen waarbij water en natuur een integraal onderdeel van de aanpak zijn geworden. De Vismigratierivier is hier een voorbeeld van.

Voor veel deltasteden is de Afsluitdijk een interessant voorbeeld als het gaat om het succesvol afsluiten van de zee en het creëren van nieuw land en waterveiligheid. Maar dit succesverhaal heeft ook een keerzijde, want na de definitieve afsluiting in 1932 voltrok zich een ecologische ramp in het nu afgesloten binnenwater, het tegenwoordige IJsselmeer. De dam verbindt de provincies Noord-Holland en Friesland, maar zorgt tegelijkertijd voor een scherpe scheiding tussen de zoute Waddenzee en het zoete IJsselmeer. Trekvissen afhankelijk van zoet en zout water kunnen hun aloude internationale routes naar paai- en leefgebieden niet meer nemen. Met een dramatische afname de van de vispopulaties als gevolg.

Herstel ecologische verbinding

De veiligheidsvoordelen die destijds voorop stonden, hebben dus ook een keerzijde. 'We hebben hiervan geleerd en zijn ermee aan de slag gegaan', zegt directeur Arjan Berkhuysen van de Waddenvereniging, de maatschappelijke organisatie voor de bescherming van Unesco’s Werelderfgoed Waddenzee. Hij nam het initiatief om - gelijktijdig met de grootschalige renovatie van de Afsluitdijk die in 2022 klimaatbestending moet zijn voor de komende 50 jaar - een Vismigratierivier aan te leggen.

'Dat idee begon met een gat in de Afsluitdijk. Want een permanente opening in deze zeekering is goed voor trekvissen als paling, zeeforel, zeeprik, spiering en zalm, die voor hun levenscyclus zowel zout als zoet water nodig hebben om zich voort te planten en op te groeien', aldus Berkhuysen. 'Op deze manier herstellen we de eeuwenoude ecologische verbinding tussen de Waddenzee en Noordzee met het door Europa beschermde natuurgebied van het IJsselmeer en het aansluitende Rijnstroomgebied.' Met zijn idee klopte Berkhuysen aan bij de provincie Fryslân.

"Watermanagement in de 21ste eeuw: slim verbinden met natuur, mensen en economie" - Arjan Berkhuysen, directeur Waddenvereniging

De Vismigratierivier is een ruim vier kilometer lange sterk meanderende rivier die ongehinderd 24/7 door een ‘gat’ in de Afsluitdijk stroomt. Door deze uitgekiende lengte kunnen vissen geleidelijk wennen aan de overgang tussen zout en zoet water. Bij eb stroomt het zoete water van het IJsselmeer naar de Waddenzee en als het vloed wordt draait de stroom om. De vissen kunnen meeliften op de vloedstroom naar binnen zonder kostbare energie te verliezen. De vissen komen op de geur van zoetwater en de stroming af (lokstroom) en weten zo de ingang van de Vismigratierivier feilloos te vinden. Uiteraard wordt de waterstroom gecontroleerd en kan het systeem bij grote stormen worden afgesloten. Dit is belangrijk voor het behoud van de zoetwatervoorraad van het IJsselmeer en ook voor de veiligheid van de bevolking.

De kunstmatige rivier wordt aangelegd nabij het spuicomplex van Kornwerderzand, een voormalig werkeiland op de Afsluitdijk. Op dit werkeiland opent in maart 2018 bezoekerscentrum Afsluitdijk Wadden Center de deuren. Hier kunnen bezoekers uit binnen- en buitenland informatie over de Waddenzee en het IJsselmeer, de historie van de Afsluitdijk en de vistrek op een prikkelende manier beleven. Per boot of lopend kan men straks ook de Vismigratierivier bezoeken en dwars door de Afsluitdijk lopen. Zo wordt een technische ingreep – het maken van een doorgang in de Afsluitdijk en realiseren van een ecologische herstelmaatregel – verbonden aan ontdekken, beleven, educatie, gastheerschap, citizen-science, en recreatie & toerisme rond het thema Water. En dan is er nog zoiets bedacht als de Happy Fish, die met Mona Lisa-lach wereldwijd de urgente boodschap brengt over vrije vispassage en vismigratie. Ook wetenschappers kunnen hun hart ophalen: in de rivier wordt een wetenschappelijk test- en onderzoekscentrum gebouwd waar de kennis over het migratiegedrag van vissen verder wordt ontwikkeld. Uiterlijk in 2022 wordt de belangrijke trekpleister van de Afsluitdijk opgeleverd.

Meer info: www.vismigratierivier.nl