Foto: © Marketing Drenthe
Drenthe

De Koloniën van Weldadigheid

De Koloniën van Weldadigheid bieden een fascinerende blik op sociale hervorming in Nederland. Deze locaties in Nederland en België vertegenwoordigen een 19e-eeuws experiment om armoede te verlichten. Het was een manier voor stadsbewoners met een laag inkomen om te verhuizen naar afgelegen delen van het land en op het land te werken. Het zijn de eerste, grootste en langstdraaiende landbouwkoloniën om armoede verlichten. Daarom zijn ze van groot cultureel belang. In juli 2021 kregen vijf van de koloniën de status van UNESCO Werelderfgoed. Bezoek de historische dorpen, leer hun verhaal kennen en ontdek welke invloed ze hebben gehad op de Nederlandse samenleving.

  • Treed in de voetsporen van voormalige koloniebewoners
  • Bezoek musea en ga mee op rondleidingen om het historische belang te leren kennen
  • Ontdek de vernieuwende benaderingen in Nederland om sociale problemen aan te pakken
Adres:
Oude Gracht 1
9341AA Veenhuizen
Bekijk de website Toon locatie in Google Maps

Een gewaagd idee om voor de armen te zorgen

Johannes van den Bosch richtte in 1818 de Maatschappij van Weldadigheid op om armen een beter leven te bieden in het Koninkrijk der Nederlanden (dat toen ook België omvatte). Koning Willem I steunde zijn initiatief en er werden zeven koloniën gebouwd: Frederiksoord, Wilhelminaoord en Veenhuizen in Drenthe, Ommerschans en Willemsoord in Overijssel en Wortel en Merksplas in België. Tijdens de hoogtijdagen halverwege de 19e eeuw woonden en werkten er meer dan 11.000 mensen in deze Nederlandse koloniën.

Het utopische idee nationale armoede uit te bannen paste in het denkkader van de Verlichting, dat toen nog populair was in Europa. Op het eerste gezicht was het een positieve ontwikkeling voor iedereen. Mensen in gemeenschappen die het moeilijk hadden, zouden een beter leven krijgen en ongebruikt land zou worden getransformeerd tot winstgevend landbouwgebied. De staat zorgde in ruil voor arbeid voor behuizing, werk en onderwijs.

De onvrije koloniën en economische malaise

In theorie woonde men vrijwillig in de koloniën en kon men indien gewenst terugkeren naar de stad. Een aantal van de locaties werd echter een dwangkolonie toen de winstgevendheid te lang op zich liet wachten. De oogst mislukte op onvruchtbaar land en de terugkeer naar hun voormalige woningen was lastig voor bewoners vanwege het maatschappelijke stigma. Om extra inkomen te verwerken, tekende de Maatschappij van Weldadigheid contracten met de staat om wezen en later ook bedelaars en landlopers (die toen nog als misdadigers werden gezien) op te nemen. De dwangkoloniën in Veenhuizen, Ommerschans en Merksplas groeiden uit tot grootschalige gestichten waar soms wel 2000 mensen waren opgenomen. Ze moesten onder dwang en streng toezicht op het land werken.

Na demonstraties, de onafhankelijkheidsverklaring van België in 1830 en veelvuldig ingrijpen door de staat werden de onvrije koloniën in Nederland koninklijke instellingen in 1859. De vrije koloniën werden uitgebreid met bosbouw en ontwikkelden tuin- en landbouwopleidingen.

Bezoek de koloniën

De koloniën blijven een belangrijk onderdeel van de Nederlandse geschiedenis en een bezoek zet je aan het denken. In Frederiksoord, de eerste kolonie die in 1818 werd opgericht, kun je Museum De Proefkolonie over het leven in dit gebied bezoeken. Je kunt ook instappen in de Kolonie Express en in een elektrisch voertuig de straten, scholen en tuinen verkennen.

In Wilhelminaoord werden de oorspronkelijke boerderijen vervangen door moderne boerderijen. Hier werden ook de eerste verzorgingshuizen opgericht. De kolonie Willemsoord veranderde na de verkoop in 1923 al snel in een typisch Hollands dorp. De virtual reality experience en Johannes van den Bosch audiorondleiding door Eetcafe de Steen brengt de geschiedenis tot leven. Er is ook een Joodse begraafplaats en een groot aantal fiets- en wandelroutes.

Ontdek het leven in een dwangkolonie in Veenhuizen, waar 124 nationale monumenten staan. Het Nationaal Gevangenismuseum in Veenhuizen biedt inzicht in misdaad en rechtspraak en Brouwerij Maallust Veenhuizen is een van de voormalige molens van de kolonie, die is omgebouwd tot brouwerij. Bekijk de oude personeelswoningen met deugdelijke inscripties, zoals Arbeid is Zegen, Werken is Leven en Werk en Bid. Stap terug in de tijd met de audiorondleiding  ‘Het Pauperparadijs’. In 2022 kun je ook weer genieten van de musical ‘Het Pauperparadijs’.

Verdiep je ervaring in Ommerschans, de eerste van de dwangkoloniën waar het oorspronkelijke gesticht werd afgebroken. Volg de rondwandeling ‘Oude voetafdrukken in Ommerschans’ waar het open landschap afsteekt tegen het afgerasterde boerderijgebied en bezoek het kerhof waar inwoners anoniem werden begraven.

Omdat ze afgelegen zijn, liggen de koloniën doorgaans in rustige natuurgebieden en Nationale Parken, dus vergeet niet deze groene landschappen te verkennen. 

Hedendaags belang van de koloniën

De ontwikkeling van de koloniën had veel invloed op het moderne sociale welzijnsbeleid in Nederland, waaronder verplichte scholing, verzorgingshuizen voor ouderen en zelfs ziektekostenverzekeringen. Er valt veel te leren van de Koloniën van Weldadigheid en hun streven naar meer gelijkheid in de maatschappij. Veel Nederlanders zijn nauw verbonden met de koloniën, want naar schatting heeft 1 op de 16 staatsburgers een of meerdere voorouders die in de koloniën woonden en werkten.

Vond je dit interessant? Ontdek meer

}">